Filtry barwne Agfa

czyli

Czego to ludzie nie wymyślą

W kolejnym już odcinku nieformalnego fotograficznego leksykonu wiedzy dziś nikomu niepotrzebnej spójrzmy tym razem na zaginione w mrokach przeszłości fotograficzne filtry barwne wschodnioniemieckiej firmy Agfa.

Fakt, czas ich minął już dawno, mało jest prawdopodobnem, aby ktokolwiek częściej sięgał dziś po te zabytkowe w zasadzie utensylia - tym niemniej pojawiają się one filtry Agfy od czasu do czasu na aukcjach, więc czemu nie zająć się i nimi? Tym bardziej, że system oznaczeń przyjęty dla filtrów Agfy należy akurat do gatunku tych, które starannie ukrywają przed nieszczęsnym użytkownikiem istotę samego filtra...

Bogaty asortyment filtrów Agfa jest, zresztą, nader ciekawy jako swego rodzaju materiał dydaktyczny, pozwalając przekrojowo zapoznać się z możliwościami i zawiłościami filtracji w fotografii, zwłaszcza czarno-białej. Z pozoru temat ten wydaje się trywialny i wzruszyć można tylko nań z pogardą ramionami. Wiadomo - filtry żółte, pomarańczowe, czerwone, zielone - i tak dalej, przyciemniają barwy dopełniające, rozjaśniają własną, phi, też mi zagadnienie.   Tutaj zaś okazuje się, że jest to jednak zagadnienie bardziej złożone, najeżone subtelnymi niuansami, nawet przy fotografii ogólnej, nie wnikając już w niuanse fotografii technicznej, naukowej, stereofotografii, czy poligrafii.
Można też znaleźć u Agfy i filtry o cokolwiek zaskakującym dziś przeznaczeniu - jak na przykład korekcyjne i kompensacyjne do fotografii czarno-białej.
Spojrzenie nawet na "zwykłe" filtry żółte - których produkowano całą solidną gamę, a nie jakiś tam tylko jasny i ciemny - pozwala z kolei zwizualizować sobie  wpływ filtra na tonalność zdjęcia w zależności od jego gęstości, z kolei w przypadku filtrów czerwonych ocenić można łatwo wpływ gęstości filtra na zakres jego ekstynkcji.

Numer	Kolor	Krotność	Uwagi
0	Bardzo jasnożółty	1,5	Do fotografii czarno-białęj, lekkie przyciemnienie niebieskiego
1	Jasnożółty	1,8	Do fotografii czarno-białęj, zrównanie jasności niebieskiego, zielonego i żółtego
2	Średni żółty	2,4	Do fotografii czarno-białęj, oddanie żółtego i niebieskiego w jasności zbliżonej do postrzegania wzroku
3	Gęsty żółty	3	Do fotografii czarno-białęj przy motywach z przewagą koloru niebieskiego
4	Bardzo gęsty żółty	3,5	Do fotografii czarno-białęj, nienaturalnie silne przyciemnienie niebieskiego (np. odległe  zamglone widoki)
5	Najgęstszy żółty	4,5	Do fotografii czarno-białęj, zbyt jasne oddanie żółtego, bardzo silne przyciemnienie niebieskiego (np. krajobrazy ze zbyt jasnym niebem)
6	Pomarańczowy		Do fotografii czarno-białęj
7	Gęsty pomarańczowy		Do fotografii czarno-białęj
8	Pomarańczowoczerwony		Do fotografii czarno-białęj
9	Gęsty pomarańczowoczerwony		Do fotografii czarno-białęj
K 19	Pomarańczowy		Do fotografii barwnej - konwersyjny do zdjęć przy świetle dziennym na materiale do światła sztucznego
K 20	Jasnoszary (śladowo niebieskawy)	2	Do fotografii barwnej (zamiast 91)
K 20 H	Jasnoszary połówkowy (śladowo niebieskawy)		Do fotografii barwnej, zalecana  odległość od przedniej soczewki obiektywu – 40% ogniskowej
K 21	Szary (śladowo niebieskawy)	4	Do fotografii barwnej (zamiast 93)
K 21 H	Szary połówkowy (śladowo niebieskawy)		Do fotografii barwnej, zalecana  odległość od przedniej soczewki obiektywu – 40% ogniskowej
K 22	Niebieski	6	Do fotografii barwnej - konwersyjny dla żarówek Niitraphot B
K 29 C	Ultrafioletowy	1,5	Do fotografii barwnej powyżej 2000 m npm
K 31	Żółtawy		Do fotografii barwnej – korekcyjny przy spaleniowym świetle błyskowym (kapsułki, magnezja, żarówki bezbarwne) i materiale do światła sztucznego
K 32	Jasnożółty	1,5	Do fotografii barwnej - korekcyjny dla elektronowych lamp błyskowych 6000 K na materiale do światła dziennego i dla spaleniowych lamp błyskowych i żarówek Nitraphot-S na materiale do światła sztucznego
36	Jasnoczerwony		Do wyciągów barwnych i oglądania anaglifów (z 552); wersja 36 R - rozjaśniona
40	Niebieski		Do wyciągów barwnych, normalny
41	Zielony		Do wyciągów barwnych, normalny
42	Czerwony	8	Do fotografii czarno-białęj, absorpcja poniżej 600 nm; oddanie czerwonego jaśniej od innych barw. Do wyciągów barwnych, normalny
42 KT	Czerwony		Do wyciągów barwnych przy świetle łukowym i dziennym
42 N	Czerwony		Do wyciągów barwnych przy świetle żarówek fotograficznych
43	Niebieski		Do wyciągów barwnych i i oglądania anaglifów (z 45), gęsty
45	Gęsty czerwony		Do wyciągów barwnych i i oglądania anaglifów (z 43), gęsty
46	Niebieski		Do wyciągów barwnych, por. 646 L
47	Zielony		Do wyciągów barwnych, por. 647 L
48 L	Czerwony		Do wyciągów barwnych na materiale Agfa Autolith, zastępuje d. 48
49	Niebieski		Do wyciągów barwnych
50	Zielony		Do wyciągów barwnych
51	Czerwony		Do wyciągów barwnych
53	Niebieskozielony		Do wyciągów barwnych, wersja 53 R rozjaśniona
54	Gęsty zielony		Do wyciągów barwnych, wersja 54  R rozjaśniona
55	Żółtozielony		Do wyciągów barwnych, wersja 55 R rozjaśniona
56	Gęsty żółty (brązowawy)		Do wyciągów barwnych, wersja 56 R rozjaśniona
57	Czerwony		Do wyciągów barwnych, wersja 57 R rozjaśniona
58	Czerwony		Do wyciągów barwnych, wersja 58 R rozjaśniona
59	Niebieski		Do wyciągów barwnych, wersja 59 R rozjaśniona
65	Jasnoniebieski		Korekcyjny do zdjęć na materiale do światła dziennego przy żarówkach fotograficznych
67	Purpurowy		Do mikrofotografii
70	Jasnozielony	3-6	Korekcyjny do fotografii czarno-białej, prawidłowa tonalność na materiale panchromatycznym przy świetle sztucznym oraz na materiale superpanchromatycznym; Do mikrofotografii czerwono barwionych preparatów.
71	Jasnozielony (niebieskawy)	1,8-2	Korekcyjny do fotografii czarno-białej, prawidłowa tonalność na materiale panchromatycznym przy świetle słonecznym
72	Jasnozielony (żółtawy)	1,6-2	Konwersyjny do fotografii czarno-białej, prawidłowa tonalność na materiale panchromatycznym przy świetle rozproszonym błękitnego nieba
72/93	Zielonoszary	6	Do fotografii czarno-białej, kombinacja filtrów 72 i 93
73	Zielony		Do mikrofotografii, absorpcja czerwieni
75	Oliwkowozielony		Do mikrofotografii, zastępuje filtr Zettnowa
76	Niebieskozielony		Do anaglifów (por. 86)
80	Jasnoczerwony	~5	Absorpcja poniżej 580 nm, do zdjęć efektowych na materiale podczerwonym
81	Czerwony	~7	Absorpcja poniżej 600 nm, do zdjęć efektowych na materiale podczerwonym
82	Ciemnoczerwony	~30	Absorpcja poniżej 630 nm, do zdjęć efektowych na materiale podczerwonym
83	Podczerwony		Absorpcja poniżej 710 nm
84	Podczerwony		Absorpcja poniżej 730 nm
85	Podczerwony		Absorpcja poniżej 800 nm
86	Pomarańczowoczerwony		Do anaglifów (por. 76)
91	Szary	2	Do fotografii czarno-białej (por. K 20)
93	Szary	4	Do fotografii czarno-białej (por. K 21)
95	Szary	8-10	Do fotografii czarno-białej
97	Szary	16	Do fotografii czarno-białej
302	Jasnożółty gradientowy		Do fotografii czarno-białęj, zalecana odległość od przedniej soczewki obiektywu – 25-35% ogniskowej; wersje /2, /3, /4 o różnej stromiźnie przejścia
303	Żółty gradientowy		Do fotografii czarno-białęj, zalecana odległość od przedniej soczewki obiektywu – 25-35% ogniskowej; wersje /2, /3, /4 o różnej stromiźnie przejścia
304	Bardzo gęsty żółty gradientowy		Do fotografii czarno-białęj, zalecana odległość od przedniej soczewki obiektywu – 25-35% ogniskowej; wersje /2, /3, /4 o różnej stromiźnie przejścia
444	Zielony		Do wyciągów barwnych
544	Zielony		Do wyciągów barwnych, gęsty; kombinacja 572 + 5
552	Niebieski		Do wyciągów barwnych i i oglądania anaglifów (z 36), wersja 552 R - rozjaśniona
562	Jasnoniebieski		Do mikrofotografii
572	Niebieskozielony		Absorpcja powyżej 600 nm
574	Jasnozielony		Do wyciągów barwnych; kombinacja filtrów 572 + 4
587	Podczerwony		Absorpcja poniżej 830 nm; kombinacja filtrów 2x42 + 1x552
589	Podczerwony		Absorpcja poniżej 870 nm; kombinacja filtrów 552 + 572 + 42
640 K	Niebieski		Do wyciągów barwnych przy świetle łukowym
640 N	Niebieski		Do wyciągów barwnych przy świetle żarówek fotograficznych
640 T	Niebieski		Do wyciągów barwnych przy świetle dziennym
641 KNT	Zielony		Do wyciągów barwnych przy świetle łukowym, żarówek fotograficznych i dziennym
646 L	Niebieski		Do wyciągów barwnych, na materiale Agfa Autolith, zastępuje d. 46
647 L	Zielony		Do wyciągów barwnych na materiale Agfa Autolith, zastępuje d. 47; kombinacja filtrów 572 + 2
1031	Ciemnopomarańczowy		Do izolowania pomarańczowej linii widma rtęci

Pogrubione numery oznaczają "popularne" filtry pomyślane do fotografii ogólnej, poza przeznaczonymi stricte do celów technicznych czy naukowych.
Na podstawie tabeli stwierdzić można, że jako oddający ogólnie prawidłową tonalność barw zielonej i czerwonej na emulsji o uczuleniu panchromatycznym przewidziany był filtr żółty o krotności 2,4x; filtry o większych gęstościach - tak pomarańczowe, jak i zwłaszcza czerwone - klasyfikowane już być mogły jako filtry kompensacyjne (tj. różnicujące jasność poszczególnych kolorów).
Zwrócić też warto uwagę na mogące się wydawać cokolwiek egzotycznymi filtry o numerach 70, 71 i 72, należące do wspomnianej kategorii filtrów korekcyjnych do fotografii czarno-białej, a więc zapewniających prawidłową reprodukcję tonalności kolorów w zależności od temperatury barwowej światła.

Współczynniki przedłużenia ekspozycji podane są w tabeli jako uśrednione dla emulsji panchromatycznej przy świetle dziennym.
Spójrzmy więc teraz nieco bardziej szczegółowo na związek krotności barwnego filtra z typem emulsji - bo jawi się ono zagadnienie jako wcale interesujące, a i mające zastosowanie także i dziś przy filtrach innych producentów.

Numer	Kolor	Barwoczułość emulsji
		Orto	Pan	Superpan
0	Bardzo jasnożółty	1,5	1,3	1,3
1	Jasnożółty	1,8	1,5	1,5
2	Średni żółty	2,4	1,8	1,8
3	Gęsty żółty	3	2	2
4	Bardzo gęsty żółty	3,5	2,2	2,2
5	Najgęstszy żółty	4,5	2,5	2,5
42	Czerwony	-	8	8
70	Jasnozielony	-	4-6	3
71	Jasnozielony (niebieskawy)	-	1,8-2	1,8-2
72	Jasnozielony (żółtawy)	-	1,8-2	1,8-2

Hmmm - teraz chyba będzie warto się zająć uczuleniami spektralnymi emulsji czarno-białych. Choć temat to dopiero mętny i grząski.

DIN, DIN, DIN

czyli

O ułamkach, stopniach i wartościach takich samych, ale innych

W kolejnym odcinku nieformalnego leksykonu fototechnicznej wiedzy nikomu dziś niepotrzebnej spójrzmy tym razem na drobny wycinek z historii sensytometrii - bliski jeszcze sercom wielu fotoamatorów stawiających pierwsze fotograficzne kroki w złotych latach fotografii tradycyjnej.

W nie tak jeszcze zamierzchłych czasach fotografii analogowej, gdzieś tak do końca l. 90, jedną z popularnych u nas skal czułości materiałów zdjęciowych była niemiecka DIN, reprezentowana na naszym rynku przez produkcję zakładów VEB Filmfabrik Agfa Wolfen, później VEB Filmfabrik Wolfen - czyli popularne ORWO. Obok niej, i podobnie jak i ona warunkowane dostępnym w handlu asortymentem materiałów fotograficznych, królowały radziecka GOST oraz krajowa PN, tożsama z amerykańską ASA.

Skala DIN, podobnie jak i bardzo popularna u nas w latach powojennych, a dziś już zupełnie zapomniana skala Scheiner, nie była skalą liniową, ale logarytmiczną. Wartość czułości nie była w niej proporcjonalna do wartości liczbowej, ale dwukrotnej zmianie czułości emulsji odpowiadała zmiana wartości czułości o trzy jednostki - np. materiał o czułości 18 DIN był dwa razy czulszy od 15 DIN, dwa razy mniej czuły od 21 DIN i cztery razy mniej czuły od 24 DIN. Różnica jednej jednostki DIN odpowiadała więc zmianie czułości 1,26 raza. Jak by nie było, jako punkt wyjściowy wystarczy zapamiętać, że czułość 21 DIN odpowiada 100 ASA - i dalej już łatwo to sobie zwizualizować  w popularniejszych dziś jednostkach proporcjonalnych.

Porównanie czułości wg skal DIN i ASA

DIN	15	16	17	18	19	20	21	22	24	27	30	33
ASA	25	31	40	50	63	79	100	126	200	400	800	1600

Historia skali DIN (skrót od Deutsches Institut für Normung, Niemiecki Instytut Normalizacji), służącej do określania czułości materiałów zdjęciowych ogólnego zastosowania, ciągnęła się przez wiele dziesięcioleci i, odzwierciedlając ewolucję sprzętu fotooptycznego, podlegała kolejnym zmianom dopasowującym ją do wymogów czasów. Przyjrzyjmy się więc temu nieco bliżej.

W pierwszej wersji, zwanej obecnie Alt-DIN (stary DIN), a onegdaj także DIN (alt) (czyli DIN (stary)), powstała ona skala oficjalnie w roku 1934. Metoda wyznaczania czułości oparta była na indywidualnym pędzlowym wywoływaniu jednakowo naświetlonych próbek, przy wizualnej kontroli procesu przy świetle ochronnym. Czułość wyznaczana była na podstawie zaczernienia charakterystycznych pół spektrogramu stopniowego, których wartości ujmowane były jako części dziesiąte. Wartości skali zapisywane były więc zgodnie z tym w postaci ułamka z mianownikiem 10 i dodatkowo z oznaczeniem stopni - na przykład 18/10^o DIN.

Z racji na na upowszechnienie się błon zwojowych na których jednocześnie wywoływanych było wiele różnie naświetlonych zdjęć, w listopadzie roku 1957 wprowadzona została normą DIN 4512 nowa odmiana skali DIN, nazywana obecnie Neo-DIN, ale w czasach swego obowiązywania znana też jako DIN (neu) (czyli DIN (nowy)). Różniła się ona pd starego DIN m.in. metodą wywoływania próbek naświetlonego materiału - w standardowych warunkach metodą Rawlinga (m.in. w stałej temperaturze wywoływacza), a nie, jak poprzednio, indywidualną do maksymalnej czułości. Czułość wyznaczano prosto na podstawie tego, które pole naświetlonego na próbce spektrogramu stopniowego osiągnęło zaczernienie 0,1 jednostki ponad zadymienie (co uznawano za minimalną praktycznie kopiowalną wartość). Aby uniknąć pomyłek co do zastosowanej metody, nowa skala DIN od swej poprzedniczki różniła się w zapisie zlikwidowaniem mianownika ułamka, przy zachowaniu symbolu stopnia  - czyli dawne 18/10^o DIN zapisywane było teraz już jako 18^o DIN.

Wreszcie upowszechnienie się zautomatyzowanego wywoływania błon i kopiowania odbitek przez przemysłowe laboratoria doprowadziło do pojawienia się już w roku 1961 kolejnej, tym razem już finalnej, odmiany skali DIN - tak zwanej Neu-DIN (nowy DIN). Wprowadziła ją w RFN nowelizacja normy DIN 4521, a w NRD norma TGL 16150 (chyba o kilka lat późniejsza od DIN - bo wschodnioniemieckie książki z początku l. 60 jak gdyby nigdy nic posługują się poprzednim Neo-DINem). Niewielkie różnice dotyczyły naświetlania próbek, wywoływanych, jak poprzednio, metodą Rawlinga, odmienny, bardziej złożony, był natomiast sposób wyznaczania wskaźników densytometrycznych - obok samego zaczernienia sprawdzający także prawidłowość kontrastowości próbki. Wizualnie nowa skala odróżniała się w zapisie od Neo-DIN tym, że jednostki podawane były tym razem jako liczby całkowite już bez oznaczenia stopni - czyli zamiast 18/10^o DIN czy 18^o DIN było teraz po prostu 18 DIN. I tyle.

Z punktu widzenia przeciętnego pstrykacza te niuanse sensytometryczne zdawały się pozornie nie mieć żadnego znaczenia. Norma DIN dopuszczała zresztą tolerancję czułości emulsji w zakresie ±1 jednostki oraz stratę czułości o 1  jednostkę w okresie gwarancyjnym materiału, co w przypadku materiału czarno-białęgo nie miało w sumie wielkiego znaczenia.

Barwny slajd ORWO UT 18 - naświetlać jak 18 DIN???

No właśnie - czarno-białego. A co z materiałami barwnymi - odwracalnymi i negatywowymi? Hmmm... No tu sprawa nieoczekiwanie się skomplikowała - metoda sensytometryczna DIN nie nadawała się bowiem do wyznaczania ich czułości, wobec czego dla materiałów barwnych podawano czułość nie w jednostkach DIN, ale jako ich ekwiwalent (podobnie zresztą jak w przypadku specjalistycznych materiałów fototechnicznych). Nie opisywano ich np. "czułość 21 DIN", ale "naświetlać jak 21 DIN". A i to jeszcze nie wszystko. Emulsje czarno-białe posiadają bowiem znacznie większy od barwnych (szczególnie odwracalnych) zakres tonalny i tolerancję naświetlania - a jako że metoda DIN wyznaczała czułość na podstawie minimalnego kopiowalnego zaczernienia rejestrowanego przez emulsję (czyli, w prostych słowach ujmując, najsłabszego światła, jakie mogło być zarejestrowane przy określonych parametrach ekspozycji), materiał czarno-biały obejmujący szerszy, dalej sięgający zakres tonalny, posiadał wobec tego wyższą efektywną czułość od z pozoru tej samej czułości materiału barwnego. O ile nie sprawiało to jeszcze problemu przy świetle zastanym, dawało się jednak we znaki przy wyznaczaniu ekspozycji dla lampy błyskowej przy wykorzystaniu liczby przewodniej. Tutaj bowiem należało przyjąć, że efektywna czułość materiału barwnego jest o 2-4 jednostki DIN mniejsza od nominalnej - a więc około dwukrotnie. Korzystając z materiałów barwnych o czułości określonej w skalach Alt-DIN i Neo-DIN należało przy wyznaczaniu ekspozycji dla światła błyskowego przyjąć liczbę przewodnią dla odpowiednio obniżonej czułości (dla filmów ORWO zalecano zmniejszyć ją np. o 2 jednostki). Na szczęście zmodyfikowane procesy sensytometryczne zastosowane w metodzie Neu-DIN uwzględniły już tę sytuację, odpowiednio wyrównując czułości materiałów barwnych i czarno-białych, którymi można się już było spokojnie posługiwać korzystając wprost z deklarowanych czułości. Co ciekawe, i z tym związane, czułość tej samej emulsji czarno-białej wyznaczona wg skali Neu-DIN była o ok. 3 jednostki wyższa niż niż wg starszej skali Neo-DIN.

 Swoją drogą, bywały i materiały czarno-białe o czułości podanej jako ekwiwalent skali DIN, podobnie jak w przypadku materiałów barwnych - "naświetlać jak...". Oznaczało to, ni mniej, ni więcej, że ich czułość nie została wyznaczona za pomocą znormalizowanych metod DIN, co wg ówczesnej literatury mogło być mylące, i przeciwko używaniu takich produktów przestrzegano.

Na koniec warto jeszcze wspomnieć, że wartość czułości wg systemu DIN pojawia się też w skali ISO - która, w swym pierwotnym zapisie niewiele ma jednak wspólnego z tym, co prezentują obecne elektroniczne aparaty. "Prawdziwa" ISO łączy w sobie bowiem zapis systemów ASA oraz DIN - ma ona postać ułamka z wartością ASA w liczniku, odpowiadającą jej wartością DIN w mianowniku, a do tego jeszcze z symbolem stopnia - na przykład ISO 200/24^o.

I takie to kiedyś były czasy heroiczne - gdy dziś cyfrowym ISO kręci się bez opamiętania w tę i z powrotem, jednym przyciśnięciem guzika. I nikt nie zastanawia się nawet o co w tym wszystkim chodzi...